1926-cı ildə kimya üzrə Nobel mükafatçısı – TEODOR SVEDBERQ (1884-1971)

 


Teodor Svedberq   İsveçdə Evleborq vilayətinin Valbo şəhərində anadan olmuşdur (1884-cü ilin avqustun  30-da). Upsal Universitetini bitirərək (1907) orada da işləmişdir. O, uzun müddət çalışdığı Upsal Universitetində professor (1921) və Upsaldakı nüvə kimyası institutunun direktoru vəzifəsində işləmişdir (1949). Əsas tədqiqatları biokimyaya, kolloid kimyaya, molekuilların ölçülərinin və formalarının müəyyən olunmasına, elektroforezə həsr olunmuşdur. Albert Eynşteyn və Mixail Smoluxovski tərəfindən  işlənib hazırlanmış(1907)  broun hərəkəti nəzəriyyəsini eksperimentlə təsdiq edərək molekulların mövcudluğunun reallığını sübut edir və müasir molekulyar-kinetik təsəvvürləri əsaslandırır (1907). Teodor Svedberq qızıl, kükürd və digər elementlərin kolloid məhlullarda diffuziya əmsallarını müəyyən etmişdir (1907). O, Stremqolm D. ilə birlikdə belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, radioaktiv xassəyə malik eyni bir kimyəvi elementin bütün izotoplarının dövri cədvəldə eyni bir xanada yerləşməsi  doğrudur (1909). Teodor Svedberq məhluldan kolloid hissəciklərin ayrılması üçün ultrasentrifuqalaşdırma üsulunu işləyib hazırlamış (1919) və ilk dəfə olaraq yüksək dispers halındakı zolları öyrənmək üçün  ultrasentrifuqa yaratmışdır (1923). Yaratdığı cihazların köməyi nəticəsində hemoqlabinin və müxtəlif zülalların molekul kütlələrini müəyyən etmişdir (1925). Həmçinin İkinci Dünya Müharibəsi zamanı sintetik kauçukun alınmasının sənaye üsulunu işləyib hazırlamışdır.Onun tanınmış yetirmələrindən biru İsveç kimyaçısı Arne Vilhelm Kaurin Tiselius olmuşdur. Tiselius Beynəlxalq nəzəri və tətbiqi kimya ittifaqının prezidenti (1951-1955), kimya üzrə Nobel komitəsinin prezidenti (1960-1971), bir çox elmlər akademiyalarının və elmi cəmiyyətlərin üzvü olmuşdur. Tiseliusa “elektroforezin və adsorbsiyalı analizin tədqiqinə, xüsusən zərdabın zülallarının kompleks təbiəti ilə əlaqədar olan kəşfə görə” kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür (1948).
O, Upsalda nüvə kimyası institutunda sinxrosiklotronda tədqiqatlar aparmış və zülalların fiziki kimyasını öyrənmişdir (1950-ci ildən). O, İsveç Kral Elmlər Akademiyasının, SSRİ Elmlər Akademiyasının, Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının, Rusiya Elmlər Akademiyasının, ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının, Amerika Fəlsəfə Cəmiyyətinin, London Kral Cəmiyyətinin əcnəbi üzvü olmuşdur
Teodor Svedberq “dispers sistemlər sahəsində işlərinə görə” kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür (1926) .
Teodor Svedberq Kopparberqdə vəfat etmişdir (1971-ci ilin fevralın 26-da).
 
 Əli Zalov,
Kimya elmləri doktoru, professor
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin 
Analitik və üzvi kimya kafedrasının müdiri


Facebook-da paylaş