1927-ci ildə kimya üzrə Nobel mükafatçısı – HENRİX OTTO VİLAND (1977-1957)

 
Alman üzvi- kimyaçısı və biokimyaçısı Henrix Otto Viland  Almaniyanın cənub qərbində yerləşən parlamentar idarə olunan yarımsuveren federal əyalət Baden-Vürtemberqdə anadan olmuşdur (1877-ci ilin iyinun 4-də). Viland Henrix Otto Münhen (1896), Berlin Universitetində (1897), Ştutqartdakı Ali Texniki Məktəbində təhsil almışdır (1898). Deməli gələcək böyük alim kimyanı Münhen, Berlin və Ştudqart Universitetlərində öyrənmişdir. Münhen Universitetində ona doktorluq dərəcəsi verilmiş (1901), sonra o, burada lektor işləmiş, həmin universitetin professoru olmuşdur (1909).Viland üzvi kimya kafedrasının müdiri (1924-cü ildən) və (1950-ci ilə qədər) Bayerin laboratoriyasının direktoru vəzifəsində çalışmışdır. O, alimlər arasında elmin daha dar sahələrinə diqqətin yetirilməsi meyilləri ilə razılaşmırdı. Ona görə də Viland üzvi kimyanın ən müxtəlif sahələrinin inkişafında böyük xidmətlər göstərmişdir. O, həmçinin ondan əvvəlki alimlərin toxunmadıqları çoxlu problemlərlə də məşğul olmuşdur.Viland əvvəlcə azotlu üzvi birləşmələrin kimyasını  öyrənir və hidrazinin rəngli reaksiyasının analizi onu azotun sərbəst radikallarını kəşf etməsinə gətirib çəxarır. On illərlə  ondan əvvəlki alimlərin apardıqları tədqiqatlara əsaslanaraq Viland hidrogenin fəallaşmasına əsaslanan hidrogenləşmə və dehidrogenləşmə nəzəriyyəsini yaratmışdır. O, bütün həyatı boyu öd turşularının kimyasının tədqiqi ilə məşğul olmuşdur (1912-ci ildən). Öd turşuları insan və heyvanların öd kisəsində  olub quruluşca xolesterinlə yaxın olanmaddədir. Bu turşu lipidlərin mənimsənilməsinə kömək edir. Belə ki, onlar yağları emulsiya halına keçirir, onun orqanizmdə parçalanmasına və mənimsəməsinə kömək edir. Vilandın rəhbərliyi altında bir qrup alimlər çoxəhəmiyyətli addım atdılar – öd turşularını parçaladılar. Viland qeyd edir ki, öd turşuları piy və karbohidratlarlabirləşərək suda kolloid məhlullar əmələ gətirir.  Ödturşularının fizioloji funksiyası qida yağlarını sumühitinə keçirməkdən ibarətdir.
Henrix Otto Viland “öd turşularını və ona oxşarçoxlu sayda maddələrin tədqiqinə görə” kimya üzrəNobel mükafatına  layiq görülmüşdür (1927). 
O, London Kral Cəmiyyətinin, Bavariya ElmlərAkademiyasının, SSRİ Elmlər Akademiyasının, Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının, RusiyaElmlər Akademiyasının, Prussiya ElmlərAkademiyasının, ABŞ Milli Elmlər Akademiyasınınüzvü olmuşdur.
Kimya sahəsində ensiklopedik bilikləri ilə şöhrətqazanan Henrix Otto Viland 20 il ərzində “Libiqsannalen der xemi” jurnalının baş redaktoru olmuşdur. 
Özünün digər işlərində Viland təbiətdə rast gələn maddələrin, məsələn morfi və strixnin, bitki zəhəri və lobelin alkaloidləri, zəhərli tsiklopentidlər – falloidin və amanitin, göbələk zəhəri və kəpənəyin qanadlarının piqmentlərini tədqiq etmişdir.
Henrix Otto Viland 80 yaşında Ştarnberqdə vəfat etmişdir (1957-ci ilin avqustun 5-də).
 
 Əli Zalov,
Kimya elmləri doktoru, professor
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin 
Analitik və üzvi kimya kafedrasının müdiri


Facebook-da paylaş